Pomimo, że wielkimi krokami zbliża się wielka reforma unijnego prawa celnego, Komisja Europejska nie wstrzymuje prac nad nowelizacją obowiązujących aktualnie przepisów.
Po ponad dziesięciu latach przyszedł czas na istotne zmiany w treści rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2015/2447 z dnia 24 listopada 2015 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania niektórych przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013 ustanawiającego unijny kodeks celny (dalej
w skrócie: „RW”).
I tak oto w dniu 2 czerwca 2026 r. w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej opublikowane zostało rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2026/1183 zmieniające rozporządzenie wykonawcze (UE) 2015/2447 w zakresie przepisów proceduralnych dotyczących preferencyjnego pochodzenia towarów.
Nowo przyjęte rozporządzenie wprowadza definicje podstawowych pojęć związanych z pochodzeniem towarów.
Osoby, które zastanawiają się, jak organy celne oraz przedsiębiorcy mogli funkcjonować przez ponad dziesięć lat bez tak podstawowych narzędzi, możemy uspokoić, że przed wejściem w życie rozporządzenia 2026/1183 definicje te były sformułowane, tyle, że obowiązujący w tym zakresie art. 60 RW odsyłał po nie do treści art. 37 rozporządzenia delegowanego nr 2015/2446 („Do celów niniejszej sekcji zastosowanie mają definicje zawarte w art. 37 rozporządzenia delegowanego UE nr 2015/2446”).
Obecnie rozporządzenie wykonawcze nadal częściowo zapożycza jeszcze definicje od sąsiada, ale definiuje również na własne potrzeby całkiem nowe pojęcia.
Jednym z tych pojęć jest „dokument pochodzenia” zdefiniowany w nowym brzmieniu art. 60 RW jako „dokument, za pomocą którego właściwy organ, eksporter lub ponowny nadawca oświadcza, że produkt uznaje się za pochodzący do celów umowy preferencyjnej”. Mamy też zdefiniowane pojęcie „umowy preferencyjnej”, przez którą należy rozumieć „umowę handlową, na mocy której Unia stosuje preferencyjne środki taryfowe, o których mowa w art. 56 ust. 2 lit. d) lub art. 56 ust. 2 lit. e) kodeksu”.
Własnych definicji doczekali się także: dostawca, nabywca oraz status pochodzenia:
3) »dostawca« oznacza osobę mającą siedzibę na obszarze celnym Unii przekazującą nabywcy informacje dotyczące statusu pochodzenia towarów do celów co najmniej jednej umowy preferencyjnej;
4) »nabywca« oznacza osobę mającą siedzibę na obszarze celnym Unii otrzymującą deklarację dostawcy;
5) »status pochodzenia« oznacza, do celów deklaracji dostawcy, status towarów jako posiadających preferencyjne pochodzenie albo nieposiadających preferencyjnego pochodzenia.”;
Komisja nie ograniczyła się oczywiście do uporządkowania katalogu definicji. Nowe rozporządzenie likwiduje lukę prawną, którą było wcześniejsze „przemilczenie” tematu przyjmowania dowodów pochodzenia wystawianych w ramach ogólnego systemu preferencji taryfowych (GSP) po upływie terminu ich ważności. Nowe przepisy wprowadzają art. 70a, przewidujący taką możliwość.
Przepis ów stanowi, że „organy celne państw członkowskich mogą przyjąć jako podstawę wniosku o preferencyjne traktowanie taryfowe dokument pochodzenia, którego okres ważności upłynął, jeżeli spełnione są oba następujące warunki:
a) produkty objęte dokumentem pochodzenia zostały przedstawione organom celnym przed datą upływu ważności dokumentu w czasie ich czasowego składowania lub objęcia specjalną procedurą tranzytu zewnętrznego, uszlachetniania czynnego, składowania celnego, odprawy czasowej lub wolnego obszaru celnego;
b) organy celne państw członkowskich mogą zweryfikować wniosek o preferencyjne traktowanie taryfowe”.
W tym przypadku muszą być spełnione jednak dodatkowe warunki:
a) dokument pochodzenia musi znajdować się w posiadaniu zgłaszającego do czasowego składowania lub procedury specjalnej i być należycie zarejestrowany w ewidencji zgłaszającego;
b) zgłoszenie do dopuszczenia produktów do obrotu musi odnosić się do dokumentu pochodzenia związanego z tymi produktami, które były czasowo składowane lub były objęte procedurą specjalną;
c) kraj preferencyjnego pochodzenia oraz odniesienia do dokumentu pochodzenia muszą lub mogą być, w zależności od przypadku, wskazane w zgłoszeniu celnym do zastosowanej procedury specjalnej, zgodnie ze wspólnymi wymogami dotyczącymi danych określonymi w załączniku B do rozporządzenia delegowanego (UE) 2015/2446 dla tego zgłoszenia celnego;
d) wniosek o preferencyjne traktowanie taryfowe musi zostać złożony nie później niż dwa lata od daty wystawienia lub sporządzenia dokumentu pochodzenia.
Po niemal 10 latach funkcjonowania systemu REX (wprowadzonego z dniem 01.01.2017 r.) Komisja połapała się również, że, wbrew jej optymistycznym przewidywaniom, samoświadomość eksporterów zarejestrowanych w systemie jest – mówiąc oględnie – nie najwyższej jakości.
Odstąpienie od wymogu legalizacji świadectwa pochodzenia przez organy celne, w połączeniu z niską samodyscypliną wśród eksporterów oraz naturalną rodzajowi ludzkiemu żądzą zysku, spowodowało, że oświadczenia
o pochodzeniu były często składane na łapu-capu, w oparciu raczej o pobożne życzenia eksportera niż o faktyczną weryfikację dokumentów. I tak np. polscy celnicy nieraz mieli do czynienia z przypadkami, kiedy to towary z zadeklarowanym np. brytyjskim preferencyjnym pochodzeniem nie miały nawet zerwanych chińskich metek, nie wspominając już o jakichś bardziej zaawansowanych manipulacjach.
Kiedy już do Brukseli dotarła smutna prawda, że REX stał się wygodnym narzędziem do wyłudzania preferencji celnych, trzeba było coś z tym zrobić. Najprostsze rozwiązanie, czyli powrót do świadectw FORM.A legalizowanych przez organy celne, raziło swoją prymitywnością i byłoby swoistym przyznaniem się do porażki, sięgnięto zatem po inną opcję.
I tak zrodził się art. 82a, na mocy którego „organy celne monitorują wypełnianie przez unijnych zarejestrowanych eksporterów i ponownych nadawców obowiązków wynikających z ich rejestracji za pomocą metod i w odstępach czasu określonych na podstawie analizy ryzyka”.
Eksporterzy prowadzący działalność w krajach będących beneficjentami systemu GSP zostali z kolei zobowiązani do dostarczania właściwym organom swojego kraju kopii lub wykazów sporządzonych przez siebie oświadczeń o pochodzeniu (art. 91 ust. 1 lit. e), zaś organy celne tychże krajów mają ściśle współpracować z organami celnymi UE (art. 70).
Nowością jest też wymóg, aby eksporterzy zarejestrowani w REX byli zobowiązani zawsze wskazywać swój numer identyfikacyjny w oświadczeniach o pochodzeniu i deklaracjach pochodzenia, niezależnie od wartości towarów, dla których sporządza się dane oświadczenie lub deklarację pochodzenia, czyli nawet wtedy, kiedy wartość przesyłki nie przekracza 6 000 euro.
Z prawdziwą rewolucją mamy do czynienia w przepisach dotyczących deklaracji dostawców. Na wstępie warto przypomnieć, czym owa deklaracja dostawcy jest, ponieważ często bywa ona mylona z deklaracją pochodzenia, umieszczaną przez eksportera na fakturze lub innym dokumencie handlowym.
Tymczasem deklaracja dostawcy to oświadczenie, za pomocą którego dostawca towarów przekazuje swojemu klientowi (odbiorcy) informacje dotyczące statusu pochodzenia dostarczanych przez siebie towarów w kontekście porozumień preferencyjnych (np. umów o wolnym handlu)
i obowiązujących w nich reguł pochodzenia towarów.
Odbiorca towarów na tej podstawie może potwierdzić preferencyjne pochodzenie towarów, które wywozi do „krajów trzecich”. Towarami mogą być produkty finalne otrzymane od dostawcy (w żaden sposób niezmienione), albo nowo wytworzone produkty, zawierające w swoim składzie materiały otrzymane wcześniej od dostawcy.
Dostawca nie jest więc w tym przypadku eksporterem towaru, a swoją deklarację składa na potrzeby innego podmiotu (swojego klienta), który później we własnym zakresie dokonuje eksportu towaru za granicę.
Obecnie wzory deklaracji dostawcy znajdują się w załącznikach do RW: od 22-15 do 22-18.
Najczęściej w praktyce spotykane są: deklaracja dostawcy dotycząca produktów posiadających status preferencyjnego pochodzenia, sporządzana zgodnie ze wzorem zawartym w załączniku 22-15 do RW (deklaracja do konkretnej przesyłki) oraz długoterminowa deklaracja dostawcy dotycząca produktów posiadających status preferencyjnego pochodzenia (załącznik 22-16).
Obowiązujące aktualnie wzory deklaracji są proste i krótkie (kilka linijek tekstu oraz od 7 do 10 przypisów), a wypełnienie deklaracji odbywa się w dużej mierze w sposób intuicyjny i nie wymaga większego nakładu pracy.
Znowelizowane przepisy RW nie będą już zawierały wzoru deklaracji dostawcy. Jak głosi art. 1 pkt. 15 rozporządzenia „załącznik 22-15 zastępuje się tekstem znajdującym się w załączniku IV do niniejszego rozporządzenia„. Kolejny (16) punkt uchyla załącznik 22-16. Załącznik IV, który zastępuje dotychczasowe przepisy liczy 14 stron, a można się z nim zapoznać na stronach od 32 do 46 rozporządzenia 2026/1183.
W załączniku opisano elementy danych (»data elements – D.E.«) wymagane jako dane deklaracji dostawcy. Elementy danych są podzielone na grupy danych (»data groups – D.G.«) oraz podgrupy danych (»data sub-groups – D.SG.«).
Elementy danych, które można podawać w odniesieniu do każdego rodzaju deklaracji dostawcy, określono w tabeli wymogów dotyczących danych w rozdziale 3.
W tabeli wymogów dotyczących danych w rozdziale 3 określono status każdego elementu danych, tj. czy element ten jest dla dostawcy obowiązkowy (»mandatory – M«) czy fakultatywny (»optional – O«) oraz czy ma on znaczenie na poziomie deklaracji (»declaration – D«) czy pozycji (»item – I«).
Ogólnie można podsumować, że zakres informacji podawanych w deklaracji dostawcy będzie znacznie obszerniejszy niż obecnie, a jej wypełnienie będzie znacznie bardziej czaso- i pracochłonne.
Rozporządzenie zawiera wskazówkę, że „w wersji deklaracji dostawcy w formacie PDF lub w wersji drukowanej kody można zastąpić ich znaczeniem wyrażonym przystępnym językiem”, ale – jak to zwykle bywa w podobnych przypadkach – trzeba liczyć się z tym, że organy celne dokonujące na podstawie deklaracji dostawcy np. legalizacji świadectwa EUR.1 niekoniecznie mogą być na ów „przystępny język” otwarte.
Nowe rozporządzenie uchyla też artykuły 62–65 RW, w tym art. 64 poświęcony świadectwom informacyjnym INF 4. Arkusz informacyjny INF 4 był jednym z najrzadziej spotykanych w praktyce formularzy. Kiedy swego czasu autor artykułu potrzebował tego dokumentu, okazało się, że nie jest on dostępny w kasach oddziałów celnych – sprowadzono go na specjalne zamówienie, co trwało około miesiąca.
Aktualnie obowiązujące przepisy stanowią, że świadectwo informacyjne INF 4 wystawiane jest na wniosek dostawcy przez organy celne państwa członkowskiego, w którym deklaracja dostawcy została sporządzona, w terminie 90 dni od daty wpłynięcia wniosku.
Oczywiście dostawca sam z siebie dokumentu INF 4 raczej nie potrzebuje, a jego wystąpienie do organów celnych wiąże się każdorazowo zwykle z przepisem art. 64 ust. 1 RW, który stanowi, iż „organy celne mogą zażądać od eksportera lub przedsiębiorcy, aby uzyskał od dostawcy świadectwo informacyjne INF 4 potwierdzające prawidłowość i autentyczność deklaracji dostawcy”.
Świadectwo INF 4 stanowi więc pewnego rodzaju substytut bezpośredniej współpracy organów celnych kraju dostawcy i kraju przeznaczenia, wprowadzając dodatkowy element komunikacyjny w tym łańcuchu: kraj przeznaczenia zwraca się o weryfikację pochodzenia do organów celnych kraju wywozu, którego organy przerzucają obowiązki z tym związane na eksportera, który zwraca się do swojego dostawcy, żeby ten zwrócił się do swoich organów celnych…
Jak widać, zmiana wymuszająca w takim przypadku bezpośrednią współpracę organów celnych ma sens!
Powiew optymizmu wnosi art. 126b rozporządzenia, zawierający sformułowanie: „Przedsiębiorcy korzystają z unijnego systemu e-PoC do składania wniosków o świadectwa przewozowe EUR.1 przewidzianych w Regionalnej konwencji w sprawie paneurośródziemnomorskich preferencyjnych reguł pochodzenia…”.
Dalsze brzmienie tego artykułu chłodzi niestety ten optymizm: „…od dnia 26 czerwca 2030 r.”. Tak więc, organy celne państw członkowskich UE zostaną zmuszone do korzystania z unijnego systemu e-PoC do wystawiania świadectw przewozowych EUR.1 zgodnie z konwencją PEM, ale nie wcześniej niż od 26 czerwca 2030 r. (a raczej później).
Połączenie systemu e-PoC z krajowymi systemami celnymi będzie realizowane za pośrednictwem unijnego systemu jednego okienka (EU CSW- CERTEX) ustanowionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2399.
Konsekwencją realizowanej od kilku lat strategii odejścia od świadectw FORM.A i deklaracji na fakturze na rzecz systemu REX jest usunięcie w nowej wersji RW niektórych załączników: 22-02, 22-06, 22-08, 22-09, 22-16 do 22-19 oraz zmiana załączników 22-06A, 22-07, 22-15, jak również dodanie nowego załącznika 22-06B.
Rozporządzenie 2026/1183 wchodzi w życie 23.06.2026 r., ale w praktyce będzie stosowane dopiero od 23.12.2027 r., natomiast jego art. 1 pkt 2, 4, 5, 6, 9, 15* i 16* będą stosowane od 23.06.2028 r.
* punkty 15-16 dotyczą deklaracji dostawcy.
